Borba ljudi protiv mafije – (Ne)uporedivo iskustvo Italije i Srbije
„No Mafia“ i „Srbija ili mafija“ dve su parole koje imaju efekta na lokalne sredine u kojima se pojavljuju. Prva, u italijanskom kontekstu danas široke društvene i civilne borbe protiv mafije, dok se druga javlja u Srbiji kao široko prihvaćena parola studentskog pokreta i aktuelne izborne mobilizacije. Ali da li reč „mafija“ ima isto značenje u ovim sredinama i da li referiše na iste političke i društvene fenomene? Drugim rečima, da li ono što reč „mafija“ označava određuje mogućnosti i limite borbe protiv nje, s obzirom na organizacione forme koje ljudi upražnjavaju? Za ljude iz ove dve sredine to je reč koja među njima (i dalje) rezonuje i efektuira taktikama borbe protiv mafije koje su istovremeno i slične i sasvim različite, a zapravo su, pre svega, singularne.
Mafija i/ili organizovani kriminal
Da je svaka mafija organizovani kriminal ali da svaki organizovani kriminal nije mafija, može se smatrati interpretacijom i sumiranjem nekoliko teza sa kojima smo se susreli, a koje govore o specifičnostima ovih fenomena u Zapadnoj i u Istočnoj Evropi. Najpre je tu analiza italijanskog sociologa Federika Varezea (Federico Varese) o tome da je „zaštita“ definišuća funkcija mafije, koju koristi kao kriterijum da razgraniči mafiju – grupu koja pokušava da kontroliše određenu teritoriju ili tržište i nudi svoj oblik „upravljanja“ koliko i samo nasilje – od običnog kriminala. Za njega, mafija nameće red po svojim pravilima tamo gde država to ne čini pouzdano.
Sa druge strane, u svojoj čuvenoj knjizi MekMafija (McMafia), novinar Miša Gleni (Misha Glenny), izučavajući bivši Sovjetski Savez i neke od zemalja Istočne Evrope, tvrdi da organizovani kriminal nije ponikao na marginama društva i tamo gde država nije prisutna, već da je nastao u samom srcu države. Po njemu, bivši operativci tajnih službi i bezbednosnog aparata države postali su pokrovitelji organizovanog kriminala, koji su kroz „krysha“ ili „krov“ zaštite, nudili fizičku bezbednost, naplatu dugova, zaštitu od drugih kriminalnih grupa i rešavanje sporova, u zamenu za plaćanje.
Na Zapadu je mafija ta koja nudi zaštitu organizovanom kriminalu iznuđujući novac u zamenu za bezbednost, dok je na Istoku država ta koja pruža zaštitu organizovanom kriminalu.
Iako je ova praksa slična mafijaškoj iznudi ili „reketu“, osnovna razlika je njena utemeljenost u državnom aparatu, čime je granica između zakonitog poslovanja, političke moći i čiste kriminalne aktivnosti prestala da postoji. Štaviše, na kraju ratova u Jugoslaviji, kriminalcima i psima rata čak je dopušteno formiranje novih država zarad mira, ali ne i dostizanja pravde i utvrđivanja odgovornosti, kako tvrdi Meri (Mary) Kaldor u svojoj analizi „novih ratova“.
Ono što je za naš slučaj važno je da postoji inverzija između mafije i organizovanog krinimala: na Zapadu je mafija ta koja nudi zaštitu organizovanom kriminalu iznuđujući novac u zamenu za bezbednost, dok je na Istoku država ta koja pruža zaštitu organizovanom kriminalu. Iz ove inverzije bi moglo da sledi da mafija zapravo ne postoji u zemljama poput Srbije, kako tvrdi moj kolega Zoran Gajić koji istražuje odnos mafije i organizovanog kriminala u okviru svoje Kriminalne hipoteze. Međutim, čak i ako je u pitanju njeno kolokvijalno značenje koje ljudi danas u Srbiji upotrebljavaju („Srbija ili mafija“), ono je za njih važno i ima veliki efekat na njihovu mobilizaciju.
Pokret Anti-mafia 2.0
Evolucija borbe protiv mafije u zemlji kakva je Italija prešla je put od institucionalnog, političkog i policijskog aparata ka širem društvenom, kulturnom i ekonomskom frontu. Dok su u ranim fazama ove borbe glavne poluge otpora bile u rukama specijalizovanih tužilaštava i sudova, vremenom se pokazalo da sama represija ne može korenito izmeniti strukture koje opstaju zahvaljujući ekonomskoj zavisnosti i pritiscima na teritorije i lokalno stanovništvo. Zbog toga se težište pomerilo ka civilnom društvu.
Prelomnu tačku u borbi protiv mafije u Italiji predstavlja ubistvo tužilačkih sudija Đovanija Falkonea (Giobanni Falcone) i Paola Borselina početkom 1990-ih godina, nakon do tada najvećeg suđenja članovima mafije, poznatog kao maxi-suđenje. Ta ubistva, koja predstavljaju odmazdu mafije, danas se u Italiji percipiraju kao jedna od najvećih nacionalnih tragedija, a tadašnje iskustvo borbe protiv mafije je temeljno istorizovano.
Nakon tog, sada već istorijskog događaja, ono što je nastalo i što i danas postoji jeste široka i neformalna mreža građanskih, ekonomskih i medijskih inicijativa koja deluje pod nazivom Anti-mafia 2.0 ili Antimafia Sociale (Društvena antimafija). Pokret funkcioniše direktno u lokalnim zajednicama radi presecanja finansijskih tokova mafije i sprečavanja uticaja kriminalnih klanova na teritorije i ljude.
„Efikasna antimafija novog veka jeste antimafija 2.0, koja ume da uključi građane odozdo.“
Izraz „Antimafia 2.0“ u Italiji nema jedno i ustaljeno značenje. Ako bismo postavili pitanje njegovog pravnog utemeljenja, ono takođe nije jednoznačno jer je „normiran“ programskim i političkim dokumentom Ministarstva pravde Italije, poznatim kao Carta di Milano. Njegova pretposlednja od deset teza glasi: „Efikasna antimafija novog veka jeste antimafija 2.0, koja ume da uključi građane odozdo, uz potpunu integraciju informacionih resursa.“ Ovaj dokument je nastao tokom 2016-2017. godine, iako neformalni pokret antimafia 2.0 postoji preko dve decenije, u okviru kog su organizacije često i nastajale kao odgovor na institucionalni neuspeh u borbi protiv mafije.
Ipak, jedna od ključnih tačaka borbe građana protiv mafije počiva na konkretnom, usvojenom zakonu. U pitanju je Zakon 109 iz 1996. godine, odnosno, Zakon o društvenoj upotrebi zaplenjene imovine, koji omogućava da se pravnosnažno oduzeta imovina od mafije dodeli civilnom sektoru na upravljanje i korišćenje. Njime se praktično povezuju dve faze borbe protiv mafije, s obzirom da je njegova prethodnica bio Zakon 646/1982, poznat kao Ronjoni–La Tore, po poslanicima Virginio Rognoni i Pio La Torre, ubijenom iste godine od strane mafije, kojim je uvedeno krivično delo udruživanja mafijaškog tipa i obaveznu konfiskaciju imovine, dobiti i sredstava povezanih sa mafijaškim krivičnim delima. Tako su pravosudni mehanizmi zaplene imovine mafije dopunjeni društvenom i ekonomskom prenamenom resursa.
Kroz model društvene prenamene zaplenjene imovine, vile, poljoprivredna imanja i poslovni prostori oduzeti kriminalnim klanovima predaju se na upravljanje socijalnim zadrugama i udruženjima građana. Zemljišta na Siciliji ili u Kalabriji danas proizvode organsku hranu i garantuju poslovanje bez plaćanja reketa mafiji. Jedan od najstarijih primera ovog modela jeste krovna mreža Libera, koju je 1995. godine osnovao sveštenik Luiđi Ćioti (Luigi Ciotti). Mreža okuplja više od 1.600 lokalnih udruženja, škola i sindikata, a njen najpoznatiji projekat je ogranak Libera Terra. Ova struktura upravlja hiljadama hektara zaplenjenog poljoprivrednog zemljišta u Kampaniji, Apuliji, Kalabriji i na Siciliji. Na bivšim imanjima mafijaških šefova, osnovane su socijalne zadruge koje upošljavaju lokalno stanovništvo i marginalizovane grupe, sprečavajući monopol mafije na zapošljavanje.
Paralelno sa tim, nastaju inicijative poput mreže Addiopizzo u Palermu, koju smo imali priliku da posetimo i da o njoj pišemo. Ovakve inicijative stvaraju funkcionalan ekonomski ekosistem kritičkog komzumiranja (consumo critico), u kom hiljade potrošača svesno usmerava svoj novac isključivo onim trgovcima i zanatlijama koji su javno odbili ucenu mafije. Time se mafijaški reket suzbija ekonomskim bojkotom i stvaranjem bezbedne zone za pošteno poslovanje i zapošljavanje. Pored toga, postoje i mnoge druge organizacije poput FAI – Federazione delle Associazioni Antiracket Italiane (Federacija antireket italijanskih udruženja) iz Napulja, koje okuplja preduzetnike koji su kolektivno odbili plaćanje reketa i organizovali pravnu i finansijsku zaštitu za sve trgovce koji prijave ucenjivače.
Značajnu tačku artikulacije Anti-mafia 2.0 pokret i pristup dobija na polju istraživačkog novinarstva. Svesni da se kapital proistekao iz nelegalne trgovine i korupcije sliva u legalne tokove kroz nekretnine i zelenu energiju, novinari i stručna udruženja danas funkcionišu kao nezavisne opservatorije finansijskih tokova. Ove mreže razotkrivaju složene veze između mafije, kriminalnih organizacija, privrednih subjekata i političkih struktura. Pokret time prevazilazi lokalne okvire Italije i deluje transnacionalno, tretirajući savremeni organizovani kriminal kao globalni preduzetnički mehanizam. U ovom domenu, pokret uključuje specijalizovane istraživačke platforme poput Antimafia Duemila, portala koji funkcioniše od 2000. godine, čiji novinari prate javne nabavke, registre kompanija i sudske postupke da bi razotkrili infiltraciju kapitala u građevinski sektor, upravljanje otpadom, obnovljive izvore energije i fondove Evropske unije.
Pored formalnih udruženja, važnu ulogu imaju i kulturni centri nastali u znak sećanja na žrtve, poput Centro Impastato u Palermu, posvećenog aktivisti Pepinu Impastatu (Peppino Impastato), ubijenom 1978. godine, o čemu smo takođe pisali. Ovaj centar sprovodi edukativne programe u školama radi suzbijanja uticaja mafije kod mladih.
Novu generaciju boraca protiv mafije čine građani, istraživački novinari, preduzetnici i digitalni aktivisti koji mafiji oduzimaju ekonomski i društveni uticaj u lokalnim zajednicama.
Dakle, kao odgovor na istovremeno teritorijalno prisustvo i transformaciju mafije, odnosno, mafija, izrastao je društveni, kulturni, ekonomski i građanski pokret često identifikovan nazivom Antimafia 2.0, koji upravo ukazuje na drugu i novu fazu u borbi protiv mafije. Njegova polazna premisa osporava tradicionalni pristup – novu generaciju boraca protiv mafije čine građani, istraživački novinari, preduzetnici i digitalni aktivisti koji mafiji oduzimaju ekonomski i društveni uticaj u lokalnim zajednicama.
Međutim, postavlja se pitanje da li ovakav pokret, uprkos svojoj transformativnoj snazi, predstavlja i izvesnu kulturalizaciju politike; premeštanje težišta borbe sa strukturnih i institucionalnih uzroka mafijaškog fenomena, kao što je, recimo, pitanje sprege mafije sa političkim elitama, na polje individualnog izbora, potrošačke etike i građanske kulture. Možda bi značenje programskog i pravno neobavezujućeg dokumenta Carta di Milano išao u prilog toj tvrdnji, da strukturni mehanizmi koji omogućavaju reprodukciju mafijaške moći – korupcija u javnim nabavkama, sprega sa lokalnim i nacionalnim vlastima – mogu ostati van fokusa.
Sa druge strane, mnoštvo organizacionih formi, udruženja, socijalnih i drugih zadruga koje deluju u okviru ovog neformalnog pokreta, ne tvrde da su politički, već društveni akteri (Antimafia Sociale). Ono što je izvesno jeste da ne postoji izričit otpor države prema civilnom društvu, ili bar ne za sada i sasvim eksplicitno, koje ima prostor da se autonomno organizuje u domenu koji, na kraju krajeva, ima svoje jasne društvene i kulturne učinke.
Srbija ili organizovani kriminal
Možda bi teza o odgovoru ljudi na mafiju i organizovani kriminal s obzirom na „poreklo“ ovih fenomena u odnosu na državu, bila isuviše nategnuta teza. To bi značilo da je Antimafia 2.0 društveni pokret jer je mafija nastala van države. A u slučaju Srbije, da se borba ljudi protiv mafije, odnosno organizovanog kriminala, odvija u prostoru njenog i njegovog nastanka – same države. Tako u Srbiji mesto intervencije ljudi nije teren društva, već sama država i vlast. I zbog toga, kao osnovni i jedini oblik borbe, imamo izbornu mobilizaciju i svrgavanje režima glasanjem.
Bar u drugom slučaju, u slučaju Srbije, ta teza bi mogla da bude manje nategnuta. Populistički narativ vlasti o civilnom društvu i njegovim organizacijama kao stranim agentima meke moći Zapada, vremenom se uspešno prelio na građane, koji, uprkos svojoj permanentnoj izbornoj mobilizaciji, smatraju da su apolitični i odbijaju svaki oblik organizacije, bilo civilnog društva ili političke partije. Zato je noseći utisak da u Srbiji sve nastaje i završava se u državi. Slabost, aktivno potiskivanje i nepoverenje prema udruženjima građana, deo je ambijenta svemoći države i vlasti.
U današnjim borbama studentskog pokreta, aktuelna vlast je poistovećena sa mafijom, o čemu svedoči „Srbija ili mafija“ koje se pojavljuje i kao slogan i kao naslov dela programa Studentske liste koji je usmeren na iskorenjenje korupcije iz institucija države. Za naše uslove, on uvodi novine u borbi protiv organizovanog kriminala kakve su: oslobađanje sudova i tužilaštva uz formiranje specijalne tužilačke policije, zakon o poreklu i oduzimanju nelegalno stečene imovine i lustracije javnih funkcionera, potpunu transparentnost javnih nabavki, kao i oslobađanje medija, pre svega, javnog servisa.
Ali takođe treba pogledati i inovacije u okviru onoga što je jedino na delu, a to je izborna mobilizacija koja je nesvakidašnja i koju mi nazivamo narodnom mobilizacijom, a koja je daleko efektivnija od svake partijske.
Treba takođe reći i da Srbija nema dugu istoriju borbe protiv mafije ili organizovanog kriminala, a kada se dešavala, dolazila je isključivo iz države. Raspad socijalističke Jugoslavije dogodio se kroz građanski rat u kojem su granice između državnog aparata, službi bezbednosti i kriminala bile izbrisane. A nakon političkih promena 2000. godine, pokušaj uspostavljanja pravnih mehanizama za obračun sa takvom strukturom, završio se ubistvom tadašnjeg premijera Zorana Đinđića, po nalogu iste kriminalno-političke strukture.
Pored suđenja kojima je konkretan kriminalni klan uništen, drugi značajan obračun sa kriminalom bilo je hapšenje i suđenje kriminalnom bosu Darku Šariću zbog ubrizgavanja prljavog novca od prodaje kokaina u legalne tokove kroz privatizaciju poljoprivrednih kombinata, hotela i lokalnih preduzeća po Srbiji. Zbog političkih pritisaka na pravosuđe i infiltracije kriminala u državne strukture, težište borbe protiv organizovanog kriminala u Srbiji uglavnom preuzimaju istraživačke novinarske mreže, poput KRIK-a i BIRN-a.
Ali takođe treba pogledati i inovacije u okviru onoga što je jedino na delu, a to je izborna mobilizacija koja je nesvakidašnja i koju mi nazivamo narodnom mobilizacijom, a koja je daleko efektivnija od svake partijske. Nakon blokada univerziteta, studenti su se fokusirali na formiranje studentske liste i mreže studentskih tela koja treba da pripremi njihov pokret za izbore, a građane za glasanje i kontrolu izbora. I u tome nisu sami, jer ih podržava mnoštvo građana organizovanih u neformalne komšijske zborove građana kojih u Srbiji ima na stotine.
Kako je rekao naš stari saradnik, govoreći o politici koju vode, „ona polazi od čoveka i njegove neposredne odluke da reaguje na nepravdu. Njen prostor nije zgrada skupštine ili vlade, već solidarnost i zajedničko delovanje ljudi na ulici, u komšiluku, na zboru.” Iako i dalje izborna, ali ne više i partijska politika, njihova borba se u velikoj meri zasniva na solidarnosti, a njihove akcije često nadilaze izborni dispozitiv: organizuju humanitarne akcije pomoći siromašnima i bolesnima kojima država ne obezbeđuje lečenje, podržavaju one koji su uhapšeni i prebijani, podržavaju nastavnike i škole koje vlast želi da zatvori, i obezbeđuju finansijsku podršku profesorima i mnogim drugima koji su dobili otkaze zbog podrške studentskom pokretu.
U Srbiji trenutno niko nije sam, ali se istovremeno postavlja pitanje kapaciteta da se spontani i neorganizovani oblici solidarnosti ljudi održe, nešto što bismo mogli smatrati 2.0 fazom.
Konkretan primer ovog oblika spontane solidarnosti, dogodio se svakog od tri puta kada je zapaljen lokal cvećare „Imela“ u Beogradu, zbog podrške vlasnika studentskoj i građanskoj borbi protiv režima. Treći napad na cvećaru bio je ekstreman, jer su ga maskirani napadači potpuno uništili i zapalili. Ogromna materijalna šteta koja je time nastala bila je razlog zbog kojeg su se građani, u znak solidarnosti, odlučili da prikupe pomoć i da svojim radom pomognu renoviranje lokala da bi vlasnicima omogućili obnovu cvećare i nastavak rada.
Ovakvi oblici solidarnosti dešavaju se pod parolom „niko nije sam“ i ona je gotovo identična paroli koju smo videli u Italiji, u organizacijama koje čine Antimafia 2.0 pokret – „Niste više sami“ (Non siete più soli).
Mnoštvo sličnosti između dve sredine u kojima se javlja gotovo ista parola postoji, ali zato i mnogo razlika. Bogatstvo i razvoj civilnog društva u Italiji omogućuje da borba protiv uticaja mafije traje kontinuirano, decenijama unazad, kao promenljiva ali stalna mobilizacija ljudi u lokalnim zajednicama. U Srbiji trenutno niko nije sam, ali se istovremeno postavlja pitanje kapaciteta da se spontani i neorganizovani oblici solidarnosti ljudi održe, nešto što bismo mogli smatrati 2.0 fazom, odnosno da se ne ograniče rezultatima izbora. Promeniti način borbe značilo bi promenu ukupnog imaginarijuma ljudi vezanog za mafiju, odnosno, za organizovani kriminal, ali i istrajnost i inventivnost u sopstvenim oblicima organizovanja.
—
Tekst je nastao u okviru aktivnosti „Studijska poseta i praktične radionice“ ERASMUS+ projekta malih saradnji u obrazovanju odraslih projekta „Promena dolazi od medija zajednice“, koji zajedno realizuju Grupa za konceptualnu politiku iz Srbije i Italia che Cambia iz Italije.
