Svedočanstva nasilja i vizualizacija subjektivnog
Svi smo u proteklih godinu dana mogli da svedočimo nasilju vlasti. Njena je priroda takva, pa nije čudno što su protesti i organizovanje studenata, srednjoškolaca, profesora, nastavnika i građana izazvali nasilne reakcije Vučićevog režima. To što se događa može biti ilustracija (dokaz, vizualizacija, primer) teze o „ravnoteži odnosa snaga“, kako ju je definisao Fuko, misleći da, kada otpor postane dovoljno vidljiv ili efikasan, toliko da ugrožava postojeći poredak, vlast mora da reaguje silom kako bi ponovo uspostavila ravnotežu koja joj odgovara. Ta reakcija je uvek, pa i ovog puta, nasilna, ali mi nismo primorani da verujemo da je ravnoteža postignuta, pa čak ni da je moguća za režim koji vlada Srbijom. Kontekst je širi i ravnoteža se ne može tražiti u delu sistema, pogotovo ne u vreme kada je njegova struktura nadodređena ratom.
Osim toga, neki od onih koji su doživeli ili pretrpeli nasilje odlučili su i da se organizuju po tom pitanju. Pored protesta i međusobne podrške, ljudi su odlučili da svom iskustvu pristupe na sistematičan način i organizuju akcije formiranja registara i stvaranja alata za beleženje i prikupljanje pojedinačnih slučajeva nasilja, što je istinu uzelo u svoje ruke, te za posledicu ima da danas više niko ne veruje Vučićevoj propagandi. Ona sada samo služi ohrabrivanju uznemirenih i postrojavanju neposlušnih učesnika u vlasti.
Neki od primera sakupljanja činjenica na našoj strani i prebacivanja istine na slobodnu teritoriju su Krizni školski semafor[1] kao alat za sistematsko praćenje narušavanja prava i sloboda u srednjim školama, Registar pravnog nasilja i zloupotrebe institucija[2] kao odgovor na sistematske pritiske kojima su izloženi studenti, profesori i drugi članovi akademske zajednice, a tu je i Baza nasilja Za dan posle[3]. Postoje i inicijative sakupljanja činjenica o zločincima, anonimnim nasilnicima koji učestvuju u akcijama napada na građane u protestima, ali one su još uvek samo rasute po društvenim mrežama i sa njih zazivaju tranzicionu pravdu.
A za ovu priliku izdvajamo dve inicijative, jer osim što privlače pažnju najšire javnosti, one pozivaju na etičko-estetičko preispitivanje i politike i umetnosti. Takođe, suočavaju nas sa pitanjima politike civilnog društva, politike na strani ljudi, svedočenja u političkom i pravnom postupku, ali i sa umetničkim postupkom u vremenu i okolnostima kada umetnost možda ostaje bez svog sveta.
Kao online platforma, delo Svedočanstva zvučnog napada se zasniva na iskazima ljudi koji su bili izloženi zvučnom oružju tokom protesta 15. marta 2025. godine u Beogradu, dok Svedočanstva policijske brutalnosti svedoče o upotrebi CN gasa i zatvaranju protestanata u zgradi Rektorata novosadskog Univerziteta 5. septembra 2025. godine. Pored online platforme, ovaj drugi rad čine i video zapisi i led instalacija kojom su iskazi i svedočanstva ljudi prostornom postavkom „vraćena“ u Kampus univerziteta, a zatim u vidu izložbe i razgovora predstavljena u beogradskom Centru za kulturnu dekontaminaciju[4].
Oba rada su nastala tokom prethodne, protestne godine u Srbiji, na vizuelnom nivou su povezana i gotovo identična, a imaju i isti umetnički postupak ili metodologiju istraživanja. No reći da je ovim delima napravljena poveznica između savremene umetničke i naučne prakse ne mora biti sasvim tačno, bez obzira što su u ovim kolektivnim delima učestvovali i naučnici, odnosno, univerzitetski profesori i studenti, i umetnici koji čak umeju reći da su ovo najbolja dela koja su napravili tokom svoje dugogodišnje prakse. Gde bismo onda smestili ove projekte, platforme, dela, postupke ili akcije? Uobičajeno bi bilo reći da su ona na granici ove dve velike discipline, u zoni njihove nerazlučivosti, ali bi možda trebalo govoriti o tromeđi, pošto je u igri i odnos prema politici. Događaji koji su zabeleženi su politički, jer u sebe uključuju odnos vlasti prema ljudskim pravima: Svedočanstva zvučnog napada prikupile su nevladine organizacije, ali nam takođe nešto govori i o odnosu ljudi, građana, prema vlasti.
Za razliku od pristupa činjenicama kojim se one najčešće depersonalizuju da bi podaci dobili na „težini“ i objektivnosti, u ova dva slučaja primenjeni metod je sasvim obrnut, jer glavni materijal obrade čine lični, subjektivni iskazi – svedočanstva – ljudi koji su pretrpeli nasilje.
Vizualizacija podataka kao umetnički postupak Olivije Solis Vilaverde i Vladana Jolera samo je element dela koje oni ne smatraju umetničkim, pa to nije ni instalacija na kojoj im se pidružio i umetnik Stevan Kojić. Prema rečima Vladana Jolera, ova dela izlaze iz okvira umetnosti i po svojoj nameri – intencionalno – i po svom autorstvu, tako da je na nama da ga delom umetnosti smatramo samo ukoliko smo spremni da odustanemo od koncepta umetničkog dela kao „intencionalno esetskog predmeta“, što mi ne nameravamo da učinimo. Masa ljudi i mnoštvo različitih aktivnosti, polja delovanja i uloga učestvuje u njihovom nastanku i ovaj sklop iskazivanja čini i imaginarno višestrukim.
U Svedočanstvima zvučnog napada najpre učestvuju organizacije civilnog društva koje su počele sa prikupljanjem podataka[5], a njihovu ulogu će u Svedočanstvima policijske brutalnosti preuzeti svedoci i prijatelji čije uloge ocrtavaju plan koji pogađa zločin u kom ne učestvuje samo policija, već i osoblje novosadskog univerziteta na čelu sa rektorom. Na sajtovima ili platformama svi učesnici su pobrojani[6] i klasifikovani po aktivnostima koje, svaka za sebe, zaslužuju tretman intelektualnosti: prikupljanje podataka; njihova analiza, priprema i obrada; istraživanja; pisanje tekstova; programiranje; web dizajn i vizualizacija; web development; mape; video dokumentacija; muzika; video editing i grafika; fotografije; koncept i umetnička instalacija; produkcija, menadžment i komunikacija.
Ono što se nama učinilo zanimljivim jeste to da su podaci koje je trebalo vizualizovati iskazi ljudi. Svedočanstva. A zapravo, zanimljivim ga je učinilo to što se ono pokazalo značajnim za jednog iz grupe autora sa kojim smo imali priliku da razgovaramo. Vladanu Joleru su svedočanstva značila jer su ga potresla. A taj doživljaj je doveo do procesa rada na delima koja imaju jasno istaknuta upozorenja: „Ovaj sadržaj uključuje uznemirujuća iskustva i opise povreda i može izazvati retraumatizaciju“. Dakle, trebalo je vizualizovati i odgovoriti sredstvima kojima se raspolaže na nešto što nije tek i samo podatak. Za razliku od pristupa činjenicama kojim se one najčešće depersonalizuju da bi podaci dobili na „težini“ i objektivnosti, u ova dva slučaja primenjeni metod je sasvim obrnut, jer glavni materijal obrade čine lični, subjektivni iskazi – svedočanstva – ljudi koji su pretrpeli nasilje.
Kako se to vizualizuje, a posebno ako su vizualizacije u funkciji interpretacije? Ali to su bila samo naša pitanja, jer on se, a pretpostavljamo i njegovi saradnici, upustio u širi zahvat svedočenja i interpretacije iskaza iz kojih su se izvukli i metapodaci kojima se rekonstruiše zločin. Razmeštanja informacija u funkciji klasifikacije izvlače informacije koje mogu poslužiti različitim interpretativnim postupcima i postupcima dokazivanja koji nisu samo empirijski i korisni u sudskoj praksi.
Pravo na istraživanje kao ljudsko pravo
Problemsko polje smeštanja ovih dela u okvire postojećih disciplina otvara se kada postavimo pitanje: kakva je ovo vrsta istraživanja? Umetničko, naučno, novinarsko…? Najverovatnije ni jedno od njih. Naš sagovornik, umetnik Vladan Joler, koji svoj rad zasniva na umetničkim praksama vizuelizacije podataka, u nekoliko navrata je govorio o naučnim i novinarsko-istraživačkim postupcima kao limitirajućim s obzirom na mnoštvo strogih pravila, kodeksa i metodologija koji se moraju poštovati da bi njihov rezultat bio priznat u okviru ovih definisanih disciplina. Ali šta je sa umetničkim istraživanjem?
Moglo bi se reći da je svaki umetnički postupak, odnosno postupak umetnika u stvaranju dela, na izvestan način oduvek bio istraživački, bez obzira da li se radi o ispitivanju materijala, forme, umetničkog ili društvenog konteksta, sadržaja ili izraza. Kao kovanica, art-based research je novijeg datuma i označava upotrebu umetnosti i kreativnog procesa za dolazak do novih saznanja i povećanje korpusa ukupnog znanja o čoveku, kulturi, društvu, itd. Druga, slična, artistic research, precizira da se radi o korišćenju etnografskih, socioloških, arhivskih ili laboratorijskih i naučnih metoda, koje služe za stvaranje umetničkih dela, a često uključuju nove medije i tehnologije. Za umetničko istraživanje se kaže, gotovo samorazumljivo, da je interdisciplinarno.
Međutim, interdisciplinarnost koja je često korišćena za pojašnjenje mnogih savremenih umetničkih praksi može nas zavesti na put utilitarnosti, u smislu da umetnost služi nečemu drugom, čime ne moramo otvarati staro pitanje autonomije umetnosti i osporavanja koje dospeva i do nečega što možemo doživeti i kao „mržnju (prema) umetnosti“. Da bismo izbegli ovo mesto, na koje se često i mišljenje samih umetnika situira, ali i da bismo ih sačuvali kao sagovornike koji misle i intencionalno stvaraju svoja dela (sami ili u saradnji sa drugima), te da ne bismo od umetničkog dela pravili objekat teorijskog mišljenja na štetu intelektualnosti ili mišljenja umetnika, pokušali smo da dva dela o kojima je reč smestimo u širi korpus nečega što se zove „pravo na istraživanje“.
Ovde se radi o demokratizaciji istraživanja i vezi koja može da nastane između istraživanja i delovanja, kao i aktivnom otporu ograničenjima pristupa informacijama i podacima slobodom udruživanja u istraživačkom radu.
U radu indijsko-američkog antropologa Arjuna Appaduraia, pravo na istraživanje zastupa tezu da bi istraživanje trebalo da bude priznato kao pravo posebne vrste i kao univerzalna sposobnost ljudi. Istraživanje se obično smatra stručnom i tehničkom aktivnošću koja isključivo pripada ekspertima, pa se retko posmatra kao sposobnost sa demokratskim potencijalom, a još manje kao nešto što pripada korpusu ljudskih prava. Po njemu, pravo na istraživanje, odnosno, pravo na sticanje strateškog znanja, neophodno je da bi se došlo do demokratskog građanstva. Ovde se radi o demokratizaciji istraživanja i vezi koja može da nastane između istraživanja i delovanja, kao i aktivnom otporu ograničenjima pristupa informacijama i podacima slobodom udruživanja u istraživačkom radu i slobodnom distribucijom njegovih rezultata. U pitanju je specifikacija ljudskih prava koja nadilazi „učešće u naučnom napretku“ i pripada njihovoj četvrtoj generaciji.
Fact-making, vizualizacija, metapodaci
Možda nas od potrebe za utvrđivanjem regionalnog ontološkog statusa ovih dela oslobađa dijalog sa idejom estetskog istraživanja. U ovom konceptu arhitekte Eyala Weizmana[7] jasno se pravi razlika između umetnosti i estetike u korist ove druge, gde se uzima prvobitno značenje reči aesthesis, „kao kapacitet materije da registruje i prenese informacije o događajima koji su je oblikovali“. Uži deo ovog koncepta, forenzička estetika, predstavlja „način na koji objekti postaju govornici, način na koji se materijalni tragovi pretvaraju u svedočanstva“. Na prvi pogled, ovaj postupak je u još većoj diskrepanci sa odnosom naučnog istraživanja i umetnosti o kojem je prethodno bilo reči. Međutim, on svojom razlikom unosi izvesno pojašnjenje ili preciziranje postupka koji je primenjen u Svedočanstvima. Za Weizmana „arhitektura (objekat) govori“. Zidovi pogođeni gelerima, ruševine zgrada ili gustina dima „govore“ o vrsti eksploziva ili pravcu napada, a u tome istraživač-umetnik deluje kao „interpretator“ koji takvu „tišinu iskaza“ pretvara u razumljiv jezik za javne forume: sudnicu, galeriju, medije.
Međutim, u Svedočanstavima je sasvim jasno da su ljudi oni koji govore, a ne objekti. U slučaju estetskih istraživanja, otklon prema umetnosti je napravljen pomeranjem istraživanja iz sfere subjektivnog izražavanja u sferu objektivne istrage političkih činjenica. Ali, iskazi ljudi u slučajevima Svedočanstava su u svojoj suštini subjektivno izražavanje doživljaja pojedinaca, fizičkih, psihičkih i političkih, koje su istraživači prikazali u svom izvornom obliku, bez naknadne interpretacije. Na koji način su onda subjektivni iskazi postali deo objektivne istrage? Kako su postali objektivni podaci? Svojom brojnošću, jer za oba slučaja Svedočanstava je u vrlo kratkim rokovima prikupljeno više od 3.500 iskaza?
Vizualizacijom se produkuju metapodaci iskaza, jer su sama svedočenja interpretacija i istina onoga što se dogodilo.
Po Weizmanu, estetska istraživanja se bave „proizvodnjom dokaza i prezentacijom činjenica“, dok istovremeno ispituju pojam dokaza i medijske strategije manipulacije činjenicama. A u mnogim drugim praksama vizualizacije podataka, one se zasnivaju na istraživanju već postojećih i uglavnom javno dostupnih podataka i njihovoj vizuelnoj interpretaciji kojom podatak postaje dokaz novo-proizvedenog znanja, kakav je slučaj sa ranijim radovima Vladana Jolera, poput Calculating Empires[8]. Međutim, ono što sada imamo jeste „proizvodnja“, odnosno generisanje podataka od nule, tačnije, prikupljanje autentičnih iskaza i svedočanstava ljudi. Tu je na delu fact-making naspram široko rasprostranjene novinarske prakse fact-checking.
Ali to iskaze i svedočanstva ljudi i dalje ne mora činiti objektivnim činjenicama. Ono što daje „čvrstinu“ iskazima jeste proces vizualizacije iskaza i, zahvaljujući njoj, lična trauma i svedočanstvo nasilja postaje i informacija i narativ i podatak i dokaz. Vizualizacijom se produkuju metapodaci iskaza, jer su sama svedočenja interpretacija i istina onoga što se dogodilo. Metapodacima, klasifikacijom i dijagramima rekonstrukcije događaja se utemeljuju i potvrđuju iskazi ljudi. U pitanju je prikazivanje i složena reprezentacija podataka, jer su sama svedočanstva interpretacije istine, dakle, onoga što se stvarno dogodilo. To je posebno važno u slučaju Svedočanstva zvučnog napada, jer je vlast u potpunosti negirala napad zvučnim oružjem na mirne demonstrante. Dakle, svedočanstva su informacija, narativ, podatak i dokaz, a da li i presuda na strani ljudi s obzirom na nasilje vlasti? Odnosno, presuda koju su zahvaljujući složenom postupku generisanja podataka i vizualizacije građani sami doneli (kao da je utvrđeno i time rečeno: „Kriv si Vučiću, pucao si u nas!“).
Dakle, vizualizacija u svom širem smislu i u ovim slučajevima nije samo ilustracija. Ona predstavlja operativni metod kojim se iskazi ljudi ne lišavaju subjektivnosti u korist stroge objektivnosti činjenica. Zapravo, vizualizacija im daje „čvrstinu“ i utemeljuje njihov subjektivni, lični i afektivni karakter. A da li su time Svedočanstva kao subjektivni izrazi vratili ova dela u polje umetnosti? Možda, ali samo ukoliko smatramo da se umetnička intencija za stvaranje umetničkog dela može „kriti“ upravo u ovakvom postupku vizualizacije i svojevrsnog mapiranja, kartografije kao umetničkog medija.
Svedočanstva i ljudska prava
Postoji duga istorija odnosa svedočanstava žrtava nasilja i ljudskih prava, posebno kada se njima bave organizacije civilnog društva u humanitarne svrhe ili u nastojanju da se istina o nasilju utvrdi na sudovima. Počev od slučaja iz skorije istorije, koji Weizman markira kao praksu koja je napuštena, a u pitanju je slučaj američkog tužioca Roberta H. Jacksona koji je izbegavao da poziva preživele Holokausta da svedoče na Nirnberškom procesu kao nepouzdane i sklone histeriji, već od šezdesetih godina prošlog veka u kontekstu ljudskih prava svedočanstva počinju da se smatraju ne samo izvorom informacija, već vrednostima koje su važne same po sebi. Štaviše, u okviru ljudskih prava, susret sa svedocima predstavljao je manifestaciju saosećanja koja je suprotstavljala individualne glasove proizvoljnosti autoritarnih država. Weizman podseća da je ta „era svedoka“ preoblikovala osetljivost na svedočanstva žrtava, ali i da je doprinela depolitizaciji kolektivne situacije i onemogućavala političke promene. Za njega je „forenzički obrt“[9] praksa koja nikako ne odbacuje svedočenja, već nastoji da podrži istraživačke putanje u radu na političkim i ljudskim pravima i da otvori polje istrage ka materijalnosti politike. U tom slučaju, istina i estetika pronalaze različite oblike koegzistencije proširujući mesta iznošenja istine – od sudnice, univerziteta i medija, do galerije, ulice i interneta.
U slučaju Svedočanstava zvučnog napada, ne samo da je korišćenim postupkom rađeno na uspostavljanju tvrdnji o istini, niti je u pitanju samo kritika vlasti zbog njenog monopola nad mehanizmima utvrđivanja istine, već se radi o jedinom dokazu, ili čak građanskoj presudi, da se napad zvučnim oružjem zapravo dogodio. Drugim rečima, vlast je u potpunosti negirala svoj nasilni čin, dok su svedočanstva ljudi o njemu omogućila da se on obelodani i učini stvarnim, faktualnim.
A pored građanske i javne, ovaj slučaj je imao svoj epilog na sudu. Uz pomoć organizacija civilnog društva, jedan deo svedoka zvučnog napada je podneo tužbu Evropskom sudu za ljudska prava, što znači da su njihovi iskazi, njihova svedočanstva postali neizostavan podatak za utvrđivanje istine u sudskim institucijama. Ono što je zanimljivo jeste da je na osnovu 47 tužbi, Evropski sud za ljudska prava izdao privremenu meru o mogućem korišćenju zvučnog oružja na protestu u Beogradu, ukazujući vlasti da bi trebalo da spreči bilo kakvu upotrebu zvučnih uređaja za kontrolu okupljenih građana[10]. Međutim, ta mera nije uključila mišljenje i opredeljenje suda da li se zvučni napad dogodio ili ne.
Reakcije institucija vlasti, one srpske i one evropske, uslovljene su, pre svega, ratom. Evropska komisija je ponovila zahtev srpskim vlastima da verodostojno ispita upotrebu zvučnog, opominjući Srbiju da saradnja sa Rusijom koja vodi rat u Ukrajini, nije poželjna[11]. Drugim rečima, zahtevajući verodostojnost istrage, ova evropska institucija, za razliku od srpskih, ne smatra da je ona moguća u saradnji sa institucijama agresora-Rusije. Na osnovu svojih nalaza, srpska vlast je ponovila svoj kategorički zaključak da zvučno oružje tokom protesta nije korišćeno. Kategorički zaključak vlasti u očima, senzitivnom aparatu i subjektivnom mišljenju svedoka može biti samo kategorička neistina, odnosno, laž. Oba dela Svedočanstava prave otklon i dinstanciraju se od ove laži, jer su postojanje ovog napada utvrdili ljudi svojim svedočenjima, njihovom vizalizacijom i jedinstvenom reprezentacijom. Odnosno, utvrdili su da je istina o nasilju istina koja zaista može da postoji samo na strani ljudi.
Reference:
[1] Krizni školski semafor, Unija srednjoškolaca Srbije: https://www.srednjoskolci.org.rs/krizni-semafor/
[2] Registar pravnog nasilja i zloupotrebe institucija, Slobodni univerzitet: https://suuns.info/registar/
[3] Baza nasilja “Za dan posle”, IT blokada i Akademski plenum: https://www.stopbrutalnosti.com/
[4] “Svedočanstva nasilja – razgovor i izložba”: https://www.czkd.org/2025/12/svedocanstva-nasilja-razgovor-i-izlozba/
[5] U prikupljanju svedočanstava žrtava zvučnog topa učestvovale su nevladine organizacije: Beogradski centar za ljudska prava, CRTA, FemPlatz, Građanske inicijative, A11 – Inicijativa za ekonomska i socijalna prava i Komitet pravnika za ljudska prava (YUCOM), dok je Share fondacija zajedno sa mnogim pojedincima radila na oblikovanju ”Svedočanstava zvučnog napada”. A u slučaju svedočanstava nasilja na novosadskom univerzitetu, iskaze je prikupljao Slobodni univerzitet.
[6] U oba alučaja Svedočanstava, imena svih učesnika ovih kolektivnih dela navedena su u impresumima, na kraju njihovih internet prezentacija.
[7] Eyal Weizman je arhitekta i autor knjige „Investigative Aesthetics: Conflicts and Commons in the Politics of Truth“ zajedno sa Matthew Fullerom i osnivač istraživačke laboratorije Forensic Architecture na Goldsmithu, Univerziteta u Londonu: https://forensic-architecture.org/
[8] Calculating Empires je delo Kate Crawford i Vladana Jolera, koje je osvojilo nagradu Srebrni lav na Bijenalu arhitekture u Veneciji 2025. godine: https://calculatingempires.net/
[9] Iz intervjua sa Eyalom Weizmanom koji su vodili Yve-Alain Bois i Hal Foster objavljen u časopisu October, 156 (2016): https://research.gold.ac.uk/id/eprint/20055/1/octo_a_00254.pdf
[10] https://www.slobodnaevropa.org/a/evropski-sud-za-ljudska-prava-beograd-zvucni-top/33401152.html
[11] Evropska komisija je uputila novi zahtev nakon informacije da je srpska vlast zajedno sa ruskom FSB obaveštajnom službom nedavno testirala dejstvo zvučnog topa na psima, a sve to u svrhu navodne istrage tvrdnji demonstranata da su napadnuti zvučnim oružjem: https://www.politico.eu/article/serbia-vladimir-putin-documents-intelligence-lrad/
Fotografije: Bilten Stanar/GKP
